Χαρακτηρίζεται ως “Φανερόφυτο (P)” και το ενδιαίτημά του είναι “Δασικές εκτάσεις και θαμνώνες (W)”. Τα δέντρα του είδους Cupressus sempervirens αναπτύσσονται βέλτιστα σε περιβάλλοντα με μεσογειακό κλίμα. Εντοπίζονται σε βραχώδεις περιοχές, πεδιάδες, ανοιχτά δάση και παραθαλάσσια όρη.

(ύψος, φυλλόταξη, σχήμα φύλλου, ριζικό σύστημα)

Το ύψος των δέντρων φτάνει συνήθως τα 15–25 m, όμως υπό ευνοϊκές συνθήκες μπορεί να ξεπεράσει τα 30 m. Ο φλοιός είναι λείος στα νεαρά άτομα, ενώ με την πάροδο του χρόνου αποκτά αυλακώσεις οι οποίες μοιάζουν με λωρίδες φαιoκόκκινης έως γκριζωπής απόχρωσης.

Οι βλαστοί είναι μικροί, σχεδόν τετράγωνοι, στενά εφαπτόμενοι στον κεντρικό κορμό, δημιουργώντας πο-λύ συμπαγή μορφή. Τα φύλλα είναι μικρά λέπια, σκούρου πράσινου χρώματος που διατάσσονται σταυρο-ειδώς. Το επίθετο sempervirens σημαίνει “πάντα πράσινο”, καθώς τα δέντρα του είδους είναι αείφυλλα.

(περίοδος άνθησης, άνθη, σπέρματα)

Είναι μόνοικο είδος, δηλαδή το κάθε φυτό διαθέτει τόσο αρσενικά, όσο και θηλυκά άνθη, τα οποία δεν εί-ναι εμφανή. Διαφέρουν από το τυπικό άνθος, καθώς αποτελούνται από λέπια και βράκτεια φύλλα που ορ-γανώνονται γύρω από έναν κεντρικό άξονα. Η περίοδος της άνθισης διαρκεί από τις αρχές έως και το τέλος της άνοιξης. Οι αρσενικοί κώνοι είναι μικροί και κυλινδρικοί, μήκους 3–5 cm και διαμέτρου 2 mm και βρίσκονται στα άκρα των κλαδιών. Από τα μέσα του χειμώνα έως τις αρχές της άνοιξης καλύπτονται από γύρη, η οποία μετέπειτα διασκορπίζεται προκειμένου να γονιμοποιηθούν οι θηλυκοί κώνοι του ίδιου ή ενός γειτονικού δέντρου. Οι θηλυκοί κώνοι είναι πιο μεγάλοι και σφαιροειδείς, με μήκος 2-4 cm και διάμετρο 2-2.5 cm, ενώ ο χρόνος ωρίμασής τους είναι 2 έτη. Εφόσον ο κώνος έχει γονιμοποιηθεί, αποκτά ξυλώδη μορ-φή, την οποία μπορεί να διατηρήσει για αρκετά χρόνια μέχρι οι συνθήκες να είναι ευνοϊκές για τη φύτρωση, όπως είναι για παράδειγμα η υψηλή θερμοκρασία μετά από μια δασική πυρκαγιά.

Η ποικιλία Cupressus sempervirens var. horizontalis είναι πιθανώς η αρχέγονη και πιο άγρια μορφή του είδους. Τα κλαδιά των δέντρων είναι απλωτά, σχεδόν οριζόντια, με αποτέλεσμα η κόμη τους να είναι πε-ρισσότερο πλατιά. Θεωρείται ότι από αυτήν την ποικιλία προήλθε η var. pyramidalis, η οποία απέκτησε μεγάλη θρησκευτική και διακοσμητική σημασία.

Τα κυπαρίσσια στην αρχαία Ελλάδα απαντώνται από την εποχή του Ομήρου, ο οποίος αναφέρει ότι αυτά είναι που σκεπάζουν τη σπηλιά της Καλυψούς στην Οδύσσεια. Ο Παυσανίας συναντά πολλά κυπαρίσσια στον περίβολο του ιερού του Ασκληπιού στην Τιτάνη (Σικυώνα Κορινθίας). Εκτός Ελλάδος, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι oι γυναίκες στη Σκυθία, αφού κοπανίσουν κυπαρίσσι, κέδρο και λιβάνι πάνω σε μια τραχιά πέτρα, προσθέτουν νερό και δημιουργούν ένα παχύρρευστο μείγμα. Με το μείγμα αυτό, αλείφουν το σώμα και το πρόσωπό τους. Ο Θεόφραστος αναφέρει το κυπαρίσσι ως αείφυλλο και περιγράφει τα “ακανθώδη” φύλλα του. Σημειώνει ότι στις περισσότερες περιοχές το κυπαρίσσι αναπτύσσεται από σπέρματα, αλλά στην Κρήτη αναπτύσσεται και από τον κορμό (φυτρώνει το κυπαρίσσι που το κλαδεύουν, και όταν κοπεί, βγάζει βλαστούς με κάθε δυνατό τρόπο). Δεν αγαπά ούτε τη λίπανση ούτε το νερό, και μάλιστα, όπως λέ-νε, πεθαίνει αν ποτιστεί υπερβολικά όταν είναι νεαρό. Στην Κρήτη, στα βουνά της Ίδης και στα Λευκά Ό-ρη, το κυπαρίσσι βρίσκεται στις κορυφές όπου το χιόνι δεν λιώνει ποτέ, ενώ απαντάται στη Ρόδο και στη Λυκία της Μ. Ασίας. Προσθέτει ότι για τα κωνοφόρα, η διαδικασία που ονομάζεται αποκοπή/κλάδεμα της κορυφής είναι θανατηφόρα, καθώς αν αποκοπεί η νεαρή κορυφή τους, παύουν να αναπτύσσονται. Τέλος, το ξύλο του είναι ανθεκτικό στη σήψη και μάλιστα το κυπαρισσόξυλο της Εφέσου, από το οποίο έγιναν οι θύρες του νεότερου ναού της Αρτέμιδος, είχε αποθηκευτεί επί τέσσερις γενιές! Και αυτό είναι το μόνο ξύλο που δέχεται τόσο λεπτή στίλβωση, γι’ αυτό και κατασκευάζονται από αυτό πολύτιμα αντικείμενα. Μάλι-στα, ο Θουκυδίδης, στον “Επιτάφιο του Περικλέους”, επισημαίνει ότι για τους νεκρούς του πρώτου έτους του Πελοποννησιακού πολέμου «λάρνακας κυπαρισσίνας ἄγουσιν ἅμαξα… μία δὲ κλίνη κενὴ φέρεται ἐστρωμένη τῶν ἀφανῶν», (τα φέρετρα στο δημόσιο ταφικό μνημείο ήταν φτιαγμένα από κυπαρίσσι για ό-λους τους νεκρούς, ακόμη και για τους αγνοουμένους, για τους οποίους υπάρχει ένα κενό φέρετρο).

Ο Οβίδιος μας πληροφορεί για τον μύθο του Κυπάρισσου. Ο Κυπάρισσος ήταν ένας όμορφος νέος από την Κέα, αγαπημένος του θεού Απόλλωνα και φρόντιζε με στοργή ένα ήμερο ελάφι, προσφέροντάς του τροφή, νερό και στολίζοντας τα κέρατά του με στεφάνια. Κατά λάθος, όμως, ο Κυπάρισσος τραυμάτισε θανάσιμα το ζώο με ένα ακόντιο, γεγονός που τον γέμισε αβάσταχτη λύπη. Απελπισμένος, ζήτησε να πενθεί για πά-ντα για την απώλεια του αγαπημένου του φίλου. Ο θεός Φοίβος, συγκινημένος από τη θλίψη του, τον με-ταμόρφωσε σε κυπαρίσσι. Από τότε το κυπαρίσσι θεωρείται σύμβολο αιώνιου πένθους και μνήμης των α-γαπημένων. Οι αρχαίοι Έλληνες, μετά τον θάνατο ενός αγαπημένου τους προσώπου, κρεμούσαν κλαδιά από κυπαρίσσια στις πόρτες τους, στόλιζαν με αυτά τα σώματα των νεκρών ή έκαιγαν πάνω τους τις νε-κρικές σωρούς. Ο χυμός του δένδρου αυτού σχηματίζει σταγόνες όμοιες με δάκρυα πάνω στον κορμό του. Στην Ελλάδα, σήμερα, τα κυπαρίσσια φαίνεται να έχει ευρύτατη εξάπλωση σε όλη τη χώρα. Αυτό οφείλε-ται στο γεγονός ότι σε όλα τα κοιμητήρια, υπάρχουν φυτεμένα κυπαρίσσια.

Καλλιεργείται για διακοσμητική χρήση, σε μνημεία, και σε συμβολικά φυτεύματα. Το ξύλο του είδος είναι εξαιρετικά ανθεκτικό και σκληρό, ενώ το άρωμά του απωθεί τους σκώρους, με αποτέλεσμα να χρησιμο-ποιείται ευρέως στην επιπλοποιία. Αξιοποιείται σε πολλές περιπτώσεις για αναδάσωση, καθώς μπορεί να αναπτυχθεί σε περιοχές με δύσκολες κλιματικές συνθήκες και χωρίς περίσσεια θρεπτικών στοιχείων στο χώμα.

(Σημείωση: Οι εθνοβοτανικές πληροφορίες σχετικά με τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και η εφαρμογή τους να γίνεται αποκλειστικά υπό ιατρική καθοδήγηση).

  • https://www.conifers.org
  • https://mymediterraneangarden.com
  • https://www.metmuseum.org
  • Dimopoulos P., Raus Th., Bergmeier E., Constantinidis Th., Iatrou G., Kokkini S., Strid A. & Tzanoudakis D. 2013: Vascular plants of Greece: An annotated checklist. – Berlin: Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem; Athens: Hellenic Botanical Society. – Englera 31. https://doi.org/10.3372/en.31
  • Duhamel du Monceau, M. (1801). “Traité des arbres et arbustes qui se cultivent en France en pleine terre”. Paris: Chez Didot ainé, Michel, et Lamy.
  • Heldreich von T. (1925). Τα δημώδη ονόματα των φυτών προσδιοριζόμενα επιστημονικώς. Ιωάννης Δ. Κολλάρος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας.
  • Ovidius, Metamorphōsēs, 10.86
  • Ηρόδοτος, “Ιστορίαι”, βιβλίο Δ′, Μελπομένη, 75
  • Θεόφραστος, “Περί φυτών Ιστορίαι”, 1.9.2, 1.10.3, 2.2.2, 2.7.1, 5.4.2, 5.7.4
  • Θουκυδίδης, “Ιστορίαι”, 2.34
  • Όμηρος, “Οδύσσεια”, ε, στ. 50

Στην Τέχνη

Η πιο γνωστή αναφορά του εν λόγω είδους στην τέχνη είναι τα έργα του ζωγράφου Vincent van Gogh “The Starry Night”, “Wheat Field with Cypresses” και “Cypresses”, όπου το κυπαρίσσι αποτελεί βασικό στοι-χείο του κάθε πίνακα. Τα κυπαρίσσια πρωταγωνιστούν και σε πολλούς άλλους πίνακες ζωγραφικής κατα-ξιωμένων καλλιτεχνών, κυρίως λόγω της συμβολικής τους σημασίας αναφορικά με τη μετάβαση από τη ζωή στον θάνατο. Ξεχωρίζουν επίσης το ποίημα του Κ. Παλαμά “Το πράο το μαύρο κυπαρίσσι”, από τη συλλογή “Δειλοί και Σκληροί Στίχοι” του 1928, όπου μια γυναικεία μορφή, εκπροσωπώντας “το ωραίο” οφείλει να παραμένει όρθιο και περήφανο, σαν το κυπαρίσσι ακόμη και όταν περιβάλλεται από την «α-σχήμια» και τη μικροπρέπεια της κοινωνίας. Στο μικρό χρονικό του Λουκή Ακρίτα, “Το κυπαρίσσι” (1939), παρουσιάζεται ο δεσμός μιας οικογένειας με το κυπαρίσσι της αυλής τους, το οποίο θεωρούν προστάτη του σπιτιού, μέχρι που η καταστροφή του από κεραυνό συμβολίζει το τέλος μιας εποχής και την απώλεια των ριζών τους. Το 1960, στο Β΄ Φεστιβάλ ελληνικού τραγουδιού, ο Μάνος Χατζιδάκις απέσπασε το πρώτο βραβείο με το τραγούδι σε δικούς του στίχους, “το Κυπαρισσάκι”, το οποίο ερμήνευσε η Νάνα Μούσχουρη. Το κυπαρίσσι απαντά συχνά σε παραδοσιακά τραγούδια σε όλη την Ελλάδα! Ο βοτανικός Θεόδωρος Χελδράιχ, το 1926, αναφέρει ότι η δημώδης ονομασία του καρπού είναι “κυπαρισσόμηλο” και ότι έτσι α-ναφέρεται σε ποιήματα και έργα πεζογραφίας. Τέλος, στην κλασσική μουσική, με έμπνευση τα ποιήματα του Τσέχου Gustav Pfleger Moravský, ο συνθέτης Antonín Dvořák το 1887 συνέθεσε το κουαρτέτο εγχόρ-δων με 12 κομμάτια, με τίτλο “Cypresses (Echo of Songs)”.