Μυρτιά

(ύψος, φυλλόταξη, σχήμα φύλλου, ριζικό σύστημα)

Αείφυλλος θάμνος με ύψος έως 5 μέτρα. Τα φύλλα είναι αντίθετα, δερματώδη, μήκους 2 έως 5 εκατοστών, με λογχοειδές έως ωοειδές έλασμα και οξύληκτη κορυφή. Στο έλασμα παρατηρούνται διαφανείς αδένες που συγκεντρώνουν αιθέριο έλαιο.

(περίοδος άνθησης, άνθη, σπέρματα)

Το είδος πολλαπλασιάζεται μέσω σπερμάτων ή με μοσχεύματα. Τα άνθη είναι λευκά, με έντονη οσμή. Έχουν 5 πέταλα, μεγάλο αριθμό στημόνων, και διάμετρο έως 3 εκατοστά. Επικονιάζονται από έντομα. Ο καρπός είναι ραγόμορφος, ιώδης, με διάμετρο ως 1 εκατοστό. Τα σπέρματα διασπείρονται μετά την κατανάλωση των καρπών από πουλιά, ή με τη βοήθεια της βροχής. Η φύτρωσή τους πραγματοποιείται κατά τον Απρίλιο και Μάιο.

Τα φύλλα της μυρτιάς, όταν παρατηρούνται στο έντονο φως, μοιάζουν σαν τρυπημένα. Τα διαφανή αυτά στίγματα είναι οι αδένες με το αιθέριο έλαιο!

Η πρώτη γνωστή γραπτή μνεία της μυρτιάς εντοπίζεται ήδη στο Έπος του Γκιλγκαμές, όπου το φυτό αναφέρεται μαζί με άλλα στη σύνθεση τελετουργιών και θυσιών που είχαν στόχο να εξευμενίσουν τις θεότητες. Στην αρχαία ελληνική παράδοση η μυρτιά ταυτιζόταν με την ομορφιά, τον έρωτα και τη νεότητα· ήταν το ιερό φυτό της Αφροδίτης της Πάφου, για την οποία ο μύθος λέει ότι όταν αναδύθηκε από τη θάλασσα, βρέθηκε να κρύβεται πίσω από μία μυρτιά. Κατά την περιήγησή του στην Τροιζηνία, ο Παυσανίας καταγράφει πρώτος την παρατήρηση των «τετρυπημένων φύλλων» της μυρτιάς· εξηγεί μάλιστα την παράδοση που απέδιδε αυτές τις τρύπες στην αμηχανία της Φαίδρας, η οποία όπως λέγεται τρυπούσε τα φύλλα με τη φουρκέτα των μαλλιών της καθώς κοίταζε κρυφά τον Ιππόλυτο, γιο του Θησέα, ενώ εκείνος γυμναζόταν στο γειτονικό στάδιο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι “τρύπες” αυτές δεν είναι παρά οι αδένες του φυτού που περιέχουν το αιθέριο έλαιο, υπεύθυνο και για το άρωμά του. Ο Θεόφραστος με τη σειρά του αναφέρεται στο ιδιαίτερα αρωματικό αυτό έλαιο («πολύοσμον») και σημειώνει τις θεραπευτικές χρήσεις του.

Ο Θεόφραστος, σημειώνει ότι οι καρποί της βρίσκονται στο μέσον του άνθους ή στην κορυφή του καρποφόρου σωλήνα, ενώ η ανθοφορία και καρποφορία γίνεται κυρίως στα ξυλώδη μέρη του φυτού του προηγούμενου έτους. Επιπλέον, μπορεί να πολλαπλασιαστεί με διάφορους τρόπους, είτε από κλαδιά είτε από κομμάτια του κορμού, και συνιστάται να φυτεύονται δύο δέντρα κοντά μεταξύ τους. Παρατηρεί επίσης γεωγραφικές και κλιματικές ιδιαιτερότητες: η μυρτιά δυσκολεύεται σε ψυχρές περιοχές και απουσιάζει από τον Όλυμπο, ενώ στην Αίγυπτο είναι αξιοθαύμαστα αρωματική σε σχέση με άλλα φυτά! Τέλος, αναφέρεται και σε ειδικές ποικιλίες, όπως εκείνες με λευκά φύλλα και εναλλασσόμενη καρποφορία κάθε δύο χρόνια.

Τα στεφάνια από μυρτιά ήταν ευρύτατα διαδεδομένα στην αρχαία Ελλάδα και αποτελούσαν παραδοσιακό έπαθλο νίκης πολύ πριν καθιερωθεί ο κότινος. Ο Πίνδαρος αναφέρει ότι ο νικητής του παγκρατίου στους Ισθμικούς αγώνες, στέφθηκε με μυρτιά, ενώ στην περιοχή του Αλφειού, κατά τους εορτασμούς προς τιμήν της Ελευσίνιας Δήμητρας, διεξάγονταν επιτάφιοι ανδρικοί αγώνες και όπως σημειώνεται από τον Θεόφραστο και τον Αθήναιο, οι νικητές λάμβαναν όπλα και στεφάνι από μυρρίνη. Στην Αθήνα μάλιστα, λειτουργούσε ειδική αγορά αφιερωμένη στα κλαδιά μυρτιάς, οι «μυρρίναι», όπως αναφέρει ο Αριστοφάνης. Σε μαρτυρίες του Σέλευκου (τις οποίες επικαλείται ο Αθήναιος), αναφέρεται ένα είδος στεφανιού από μυρτιά με την ονομασία “ἐλλωτίς”. Είχε περίμετρο είκοσι πήχεις και το περιέφεραν σε πομπή κατά τη διάρκεια των Ἐλλωτίων, γιορτή προς τιμήν της θεάς Αθηνάς Ελλωτίδος, στην αρχαία Κόρινθο. Τέλος, ο Αιλιανός καταγράφει την προτίμηση του τυράννου των Συρακουσών Αγαθοκλέους, να φορά στεφάνι από μυρτιά για να καλύψει τη φαλάκρα του!

Ο Αθήναιος, στο έργο του “Δειπνοσοφισταί”, καταγράφει ποικίλες χρήσεις της μυρτιάς στα αρχαία συμπόσια: αναφέρει ότι πριν από τα δείπνα γίνονταν σπονδές στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν καρποί μυρτιάς, και ότι κατά τη διάρκειά τους δεν έλειπαν τα εγκωμιαστικά σχόλια αφιερωμένα στη μυρτιά και το μέλι. Επιπλέον, σημειώνει ότι οι καρποί της μυρτιάς καταναλώνονταν ως «ἥδιστα» επιδόρπια, θεωρούμενοι από τα πιο γλυκά και ευχάριστα εδέσματα των συμποσίων. Ο Αιλιανός σημειώνει επίσης ότι η μυρτιά χρησιμοποιούνταν ως ευωδιαστό ξύλο για την κατασκευή νεκρικών πυρών, μαζί με κέδρο, κυπαρίσσι και δάφνη, υπογραμμίζοντας την αρωματική και τελετουργική της αξία. Σε αυτή τη χρήση της, αναφέρεται και ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Ιάμβλιχος που σημειώνει ότι η μυρτιά συγκαταλέγεται μεταξύ των φυτών που χρησιμοποιούνται για την τιμή των θεών, μαζί με τον κέδρο, τη δάφνη και το κυπαρίσσι. Στην ιερότητα του φυτού και του θεσμού της φιλοξενίας, ο Ηλιόδωρος περιγράφει ότι οικοδεσπότες στρώνουν καθίσματα από μυρτιά και δάφνη για να τιμήσουν τους ξένους τους!

Εκτός από την Αφροδίτη, το ίδιο φυτό ήταν αφιερωμένο και στην Περσεφόνη· έτσι η μυρτιά συνδέθηκε επίσης με τον θάνατο και τις ταφικές πρακτικές στην αρχαία Ελλάδα. Συνηθιζόταν να αφήνουν έναν κλάδο μυρτιάς στους τάφους ως σύμβολο των αρετών του νεκρού και της εκτίμησης του κοινού, ενώ σε τύμβους φύτευαν μυρτιές, πράξη που καταγράφουν αρκετές πηγές, όπως ο Ευριπίδης στην “Ηλέκτρα”. Ο Ευριπίδης μάλιστα κάνει λόγο για τον περιφρονημένο τάφο του Αγαμέμνονα, ο οποίος στερούνταν αφιερωμάτων και κλώνων μυρτιάς. Αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν αυτή τη σημασία: το χρυσό στεφάνι από φύλλα μυρτιάς που ανασκάφθηκε στους βασιλικούς τάφους της Βεργίνας αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα. Τα στεφάνια μυρτιάς είχαν επίσης πρωιμότερη χρήση και στα Ελευσίνια Μυστήρια κατά τη μύηση, όπου το έντονο άρωμα της μυρτιάς θεωρούνταν σημαντικό στοιχείο στην πορεία εξαγνισμού της ψυχής και στην “καθοδήγησή” της προς τα Ηλύσια πεδία. Επιπλέον, λόγω του ευχάριστου αρώματος του μυρσινελαίου, το έλαιο αυτό χρησιμοποιούνταν ως προσωπικό αποσμητικό από τις γυναίκες στην αρχαιότητα, μια χρήση που, κατά τον Θεόφραστο, φαίνεται να είχε προέλευση από την Αίγυπτο, και εξαιτίας της ιδιαίτερα “θηλυκής” αυτής χρήσης επικράτησε η τάση εναπόθεσης κλώνων μυρτιάς κυρίως σε τάφους θηλέων. Η μυρτιά εμφανίζεται και σε άλλες αρχαίες θρησκευτικές παραδόσεις: αφιερώθηκε σε θεότητες της ομορφιάς και της γονιμότητας όπως η σημιτική Ιστάρ/Αστάρτη και η ρωμαϊκή Βένους κατά τον Πλίνιο, καθώς όπως υποστηρίζει ο Bauman, το αιθέριο έλαιο, τα μεγάλα λευκά και αρωματικά άνθη και ο ευωδιαστός καρπός της συνάδουν με το προφίλ των θεοτήτων της ομορφιάς. Κατά τον Πλίνιο, οι Ρωμαίοι στρατιώτες που επέστρεφαν νικητές, τιμώνταν δημόσια με διαδήματα από μυρτιά. Τέλος, στην πρωτοχριστιανική περίοδο η μυρτιά, ως σύμβολο αγνότητας, γονιμότητας και ως φυτό αφιερωμένο στην Παρθένο, χρησιμοποιούνταν στο μυστήριο του γάμου, όπου ο ιερέας στεφάνωνε το ζευγάρι με κλωνάρια μυρτιάς. Μάλιστα, ένα από το Θεοτοκωνύμια είναι “Παναγία Μυρτιδιώτισσα”.

Οι θεραπευτικές ιδιότητες του μυρσινελαίου ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα. O Διοσκουρίδης το περιγράφει ως στυπτικό και επουλωτικό, κατάλληλο για εξανθήματα, εγκαύματα και κονδυλώματα καθώς και για προβλήματα αρθρώσεων και υπερβολική εφίδρωση, ενώ ο Γαληνός το συστήνει κατά της τριχόπτωσης. Ο Ιπποκράτης αναφέρει τη χρήση της άγριας ρίζας από μυρτιά σε θεραπείες για έλκη σε νεύρα και την αξιοποιεί σε περιστατικά που συνδέονται με προεκλαμψία, όπως αναφέρει στις σχετικές του πραγματείες.

Το ξύλο χρησιμοποιείται στη λεπτοξυλουργική και τα κλαδιά στην καλαθοπλεκτική. Τα αιθέρια έλαια των καρπών και σε ορισμένες περιπτώσεις των φύλλων χρησιμοποιούνται για την παρασκευή του λικέρ “Mirto” στα νησιά της Σαρδηνίας, Κορσικής και Καπραΐας. Το εκχύλισμα χρησιμοποιείται επίσης σε τρόφιμα, αρώματα και καλλυντικά, ενώ έχει αντιβακτηριακές, αποσυμφορητικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες.

(Σημείωση: Οι εθνοβοτανικές πληροφορίες σχετικά με τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και η εφαρμογή τους να γίνεται αποκλειστικά υπό ιατρική καθοδήγηση).