Ιπποκαστανιά, άγρια καστανιά, αγριοκαστανιά, πικροκαστανιά

(ύψος, φυλλόταξη, σχήμα φύλλου, ριζικό σύστημα)

Φυλλοβόλο δέντρο που μπορεί να αποκτήσει τελικό ύψος 30m, με παχύ, καφέ κορμό και σφαιρική κόμη. Διαθέτει μεγάλα, σύνθετα φύλλα με οδοντωτό κράσπεδο. Εκφύονται αντίθετα και αποτελούνται από 7-9 σκουροπράσινα φυλλάρια ωοειδούς έως λογχοειδούς σχήματος το καθένα. Το ριζικό σύστημα αποτελείται από μία ισχυρή κεντρική ρίζα που εκτείνεται σε μεγάλο βάθος, αλλά και πλευρικές ρίζες που εξαπλώνονται κατά μήκος του οριζόντιου εδαφικού άξονα προκειμένου να εξασφαλίσουν επαρκή απορρόφηση θρεπτικών συστατικών.

(περίοδος άνθησης, άνθη, σπέρματα)

Μόνοικο είδος με ερμαφρόδιτα άνθη λευκού χρώματος με κοκκινωπά στίγματα, τα οποία οργανώνονται σε πυραμιδοειδείς ταξιανθίες φόβης μήκους 10-30 cm. Η ανθοφορία πραγματοποιείται κατά την περίοδο Απριλίου – Μαΐου, ενώ η καρποφορία τους μήνες Σεπτέμβριο και Οκτώβριο. O κάθε καρπός είναι ακανθωτή δερματώδης πράσινη κάψα, με διάμετρο έως 6 cm. Περιέχει 1-2 σπέρματα καστανού χρώματος.

Ο επιθετικός προσδιορισμός “hippocastanum”, όπως και το κοινό όνομα ιπποκαστανιά, θεωρείται ότι οφείλονται στην παλαιότερη χρήση του φλοιού και των σπερμάτων του είδους για τη θεραπεία στομαχικών ενοχλήσεων σε άλογα. Τα σπέρματα του είδους θυμίζουν τους καρπούς της καστανιάς, ωστόσο δεν είναι εδώδιμα και γι’ αυτό αποκαλείται «πικροκαστανιά».

Το είδος χρονολογείται από την Πλειστόκαινο γεωλογική περίοδο,(άρχισε πριν περίπου 2,58 εκατομμύριο χρόνια πριν, όποτε και εμφάνιζε πολύ ευρύτερη εξάπλωση στον γεωγραφικό χώρο της σημερινής Ευρώπης. Ακολούθησε μείωση της γεωγραφικής του εξάπλωσης, η οποία πιθανώς οφείλεται στην εξαφάνιση των μεγάλων θηλαστικών που διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο στη διασπορά των σπερμάτων του. Το είδος εξαπλώθηκε και πάλι στην Ευρώπη κατά τον 17ο αιώνα, με την εισαγωγή σπερμάτων από την Βαλκανική χερσόνησο στην κεντρική Ευρώπη.

Η ιπποκαστανιά (Aesculus hippocastanum) συχνά συγχέεται λανθασμένα με τη γλυκιά καστανιά (Castanea sativa), με την οποία όμως δεν σχετίζεται ούτε στη μορφή ούτε στη βοτανική οικογένεια. Το όνομα Aesculus, προέρχεται από τη λατινική λέξη “esca” (τροφή που προσελκύει άλλα ζώα), δόθηκε αρχικά σε ένα είδος δρυός, το οποίο σύμφωνα με τον Πλίνιο εκτιμούσαν ιδιαίτερα για τα βαλανίδια του. Το πώς μεταφέρθηκε αυτό το όνομα στην ιπποκαστανιά είναι άγνωστο. Ίσως, όπως προτείνει ο βοτανικός Loudon, να δόθηκε ειρωνικά επειδή οι καρποί της – αν και ακατάλληλοι για τροφή – μοιάζουν εξωτερικά με τους καρπούς της ισπανικής καστανιάς. Το επίθετο hippocastanum είναι απλώς μετάφραση του νεότερου ονόματος, το οποίο προέκυψε από την ιδέα ότι ο καρπός της θεραπεύει άλογα με αναπνευστικά προβλήματα, καθώς και άλλα ζώα που πάσχουν από βήχα, όπως αναφέρει ο βοτανικός John Evelyn (περί τα 1660). Ο τελευταίας, στο έργο του “Sylva”, αναφέρει εκτενείς μορφολογικές πληροφορίες του δένδρου καθώς και ότι εισήχθη στην Ευρώπη από τα Βαλκάνια και έγινε ένα δημοφιλές καλλωπιστικό δέντρο σε πάρκα και δρόμους.

Ο Πλίνιος, σύμφωνα με τη μετάφραση του Dr. Philemon Holland, δεν μιλάει ευθέως για την ιπποκαστανιά, αλλά περιγράφει ένα δέντρο που ονομάζει Esculus, το οποίο χαρακτηρίζει ως είδος δρυός. Αυτή η περιγραφή δεν ταιριάζει, όμως στη δρυ αλλά στην ιπποκαστανιά. Την εποχή εκείνη τα ελληνικά βουνά ήταν γεμάτα από αυτά τα δέντρα, και θεωρείται ότι εκεί βρισκόταν η φυσική εξάπλωσή της. Αργότερα εισήχθη και φυτεύτηκε εκτεταμένα στη Σαρδηνία, τη Σικελία και την Κορσική. Ο όρος «καρύδι της Σαρδηνίας» απαντάται στον Αθήναιο. Δεν είναι σαφές αν αναφέρεται στη γλυκιά καστανιά ή στην ιπποκαστανιά, όμως το πιθανότερο είναι πως μιλάει για τη γλυκιά καστανιά.

Το είδος αποτέλεσε επίσης έναν ιστορικά γνωστό και συναισθηματικό συμβολισμό, αφού το δέντρο ιπποκαστανιάς που βρισκόταν έξω από το παράθυρο του καταφυγίου της οικογένειας Φρανκ, μετατράπηκε σε σύμβολο ελπίδας στο ημερολόγιο της Άννας Φρανκ. Η νεαρή Άννα, βλέπει το δένδρο, να ανθίζει και σημειώνει χαρακτηριστικά: «Όσο αυτό υπάρχει, [το δένδρο], πώς μπορώ να είμαι λυπημένη;» Το δέντρο, ήταν πάνω από 170 ετών και βρισκόταν στον εσωτερικό κήπο στην οδό Keizersgracht, αριθμός 188. Ήταν μία από τις παλαιότερες καστανιές στο Άμστερνταμ. Τα σπέρματα από το ίδιο δέντρο φυτεύτηκαν και τα νεαρά φυτά μεταφέρθηκαν σε διάφορα μουσεία και κέντρα μνήμης, μετά την πτώση του, το 2010.

Από το φυτό παρασκευάζονται σκευάσματα για εξωτερική εφαρμογή κατά των κιρσών, της φλεβίτιδας, των αιμορροΐδων, των ρευματισμών, αλλά και σκευάσματα για εσωτερική χρήση. Ο καβουρδισμένος καρπός του φυτού χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο του καφέ, όμως η κατανάλωσή του πρέπει να γίνεται με ιδιαίτερη προσοχή, καθώς είναι πλούσιος σε σαπωνίνες και κατά συνέπεια τοξικός. Οι σαπωνίνες πρέπει να αφαιρεθούν πριν καταναλωθεί.

(Σημείωση: Οι εθνοβοτανικές πληροφορίες σχετικά με τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και η εφαρμογή τους να γίνεται αποκλειστικά υπό ιατρική καθοδήγηση).