Δάφνη

(ύψος, φυλλόταξη, σχήμα φύλλου, ριζικό σύστημα)

Αείφυλλα θαμνώδη ή μικρά δέντρα που μπορεί να φτάσουν μέγιστο ύψος έως 20 m, με σκούρο καφέ κορμό και πυκνή κόμη. Τα φύλλα εκφύονται κατ’ εναλλαγή και είναι απλά, λογχοειδή, δερματώδη, σκούρου πράσινου χρώματος, ελαφρώς κυματοειδή και αρωματικά. Το μήκος του ελάσματος κυμαίνεται από 5 έως 12 cm. Έχουν επιφανειακό ριζικό σύστημα που εξαπλώνεται σημαντικά στον οριζόντιο εδαφικό άξονα.

(περίοδος άνθησης, άνθη, σπέρματα)

Δίοικο είδος με μικρά κίτρινα ή κιτρινοπράσινα άνθη. Οι καρποί είναι μαύροι, ωοειδείς έως ελλειψοειδείς, μήκους έως 2 cm και πλάτους έως 1 cm. Ανήκουν στις δρύπες, επομένως ο κάθε καρπός φέρει από ένα σπέρμα. Η περίοδος της ανθοφορίας διαρκεί από τον Απρίλιο έως τον Μάιο και ακολουθείται από την περίοδο της καρποφορίας κατά τους καλοκαιρινούς μήνες έως και την αρχή του Φθινοπώρου.

Ο λόγος που τα φύλλα της δάφνης είναι τόσο αρωματικά είναι η υψηλή περιεκτικότητά τους σε αιθέριο έλαιο, η οποία ανέρχεται σε ποσοστό 2%.

Η Δάφνη, σύμφωνα με τον μύθο, ήταν νύμφη, κόρη του θεού-ποταμού Πηνειού, σύμφωνα με τον Οβίδιο, είτε κατά άλλους (Μπάουμαν), κόρη του ποταμού Λάδωνα. Ο θεός Έρωτας, θέλοντας να δώσει ένα μάθημα στον υπερόπτη Απόλλωνα, τον χτύπησε με το βέλος του και άναψε μέσα του έναν ακατανίκητο πόθο για τη νύμφη Δάφνη. Εκείνη όμως, παρά τη σπάνια ομορφιά της, είχε ανυπότακτο χαρακτήρα και απεχθανόταν την ιδέα να υποταχθεί σε οποιονδήποτε άντρα. Η αποστροφή της αυτή δεν ήταν τυχαία. Ήταν κι αυτή αποτέλεσμα της επέμβασης του θεού Έρωτα, ο οποίος είχε οργιστεί από την αλαζονεία του Απόλλωνα όταν συναντήθηκαν, μετά τη θανάτωση του Πύθωνα, του φοβερού τέρατος που φύλαγε τους Δελφούς, σε τόπο σκιασμένο από δάφνες (οι οποίες περιβάλλουν τον ιερό τρίποδα και το χρηστήριο). Μετά τον θάνατο του Λεύκιππου, γιου του βασιλιά Οινομάου —που επίσης διεκδικούσε τη νύμφη και τον οποίο ο Απόλλωνας εξόντωσε με δόλο— ο θεός άρχισε να την κυνηγά. Η ταχύτητά του τον βοήθησε να την προλάβει και, τη στιγμή που την άρπαζε στην αγκαλιά του, η Δάφνη επικαλέστηκε τη βοήθεια της μητέρας της, της Γης. Τότε το χώμα άνοιξε και η κοπέλα χάθηκε μέσα του, αφήνοντας στη θέση της ένα νέο δέντρο: τη δάφνη. Συντετριμμένος ο Απόλλωνας έκοψε ένα κλαδί, το έπλεξε στεφάνι και στόλισε το κεφάλι του. Έτσι, μιας και ήταν αδύνατον πλέον να την κάνει γυναίκα του ο Απόλλωνας θέλησε να ορίσει τη Δάφνη ως το ιερό του δέντρο. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο συγγραφέα Κλαύδιο Αιλιανό, το μαντείο των Δελφών αρχικά ήταν αφιερωμένο στη θεά Γαία. Ο Απόλλωνας όμως σκότωσε τον Πύθωνα, τον ερπετόμορφο γιο της Γαίας που φύλαγε το ιερό. Αφού καθάρισε το αίμα του στην κοντινή κοιλάδα των Τεμπών, επέστρεψε στους Δελφούς νικητής, φορώντας στο κεφάλι του ένα στεφάνι από φύλλα δάφνης, και από τότε καλείται “Δαφνηφόρος”.

Από τότε, η δάφνη έγινε σύμβολο νίκης και καθαρμού. Στους νικητές των αγώνων που γίνονταν προς τιμήν του Απόλλωνα, τα γνωστά Πύθια, απονέμονταν στεφάνια δάφνης, ενώ, από το ξύλο και τα φύλλα της δάφνης, αλλά και από το έλατο, οι ιερείς τροφοδοτούσαν το “αθάνατο πυρ” στο μαντείο των Δελφών. Με τους καπνούς από τα φυτά αυτά εκστασιαζόταν η Πυθία και έδινε τους χρησμούς της. Ο Αριστοφάνης αναφέρει ότι ο θεός Απόλλων έδωσε χρησμό «σείοντας τις ιερές του δάφνες» στοιχείο που υποδηλώνει τη ζωντανή, σχεδόν εμψυχωμένη παρουσία του φυτού στο μαντικό τελετουργικό. Από την άλλη πλευρά, στον Ησίοδο, οι Μούσες χαρίζουν στον ποιητή ράβδο δάφνης, εμφυσώντας του θεία φωνή και ποιητική έμπνευση, καθιστώντας τη δάφνη σύμβολο ποιητικής εξουσιοδότησης.

Τα κλαδιά της χρησιμοποιούνταν για τον καθαρισμό ιερών χώρων, την εξαγνιστική προστασία των σπιτιών μετά από θανάτους και τη φροντίδα όσων ζητούσαν βοήθεια από τους θεούς. Μάλιστα, ο Θεόφραστος αναφέρει πως “ο δεισιδαίμων άνθρωπος”, έπλενε τα χέρια του σε κρήνη, ραντιζόταν με αγιασμένο νερό και έβαζε φύλλο δάφνης στο στόμα του πριν αρχίσει την ημέρα του, υποδηλώνοντας την εξαγνιστική δύναμη του φυτού.

Η δάφνη, λόγω της στενής σχέσης της με τον Απόλλωνα, χρησιμοποιούνταν επίσης στην κατασκευή της ειρεσιώνης. Πρόκειται για δάφνινο στεφάνι πλεγμένο με μαλλί, το οποίο κουβαλούν αγόρια τραγουδώντας κατά τα Πυανέψια και τα Θαργήλια και στη συνέχεια κρεμιέται στην πόρτα του σπιτιού, όπως αναφέρει ο Αριστοφάνης. Τα Πυανέψια ήταν γιορτή, μέρος των Θησείων, στην αρχαία Αθήνα προς τιμήν του Απόλλωνα με αναίμακτη θυσία καρπών και φρούτων, των πρώτων καρπών μετά τη συγκομιδή (Οκτώβριος Νοέμβριος). Τα Θαργήλια ήταν η γενέθλια γιορτή του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος που τελούνταν “έν άστει” στην αρχαία Αθήνα, την εποχή ωρίμασης των καρπών (Μάιος – Ιούνιος). Επίσης, ο Ηρόδοτος αναφέρει βωμό του Απόλλωνα περιβαλλόμενο από δάφνες στην αγορά.

Η πιο παλιά, χρονολογικά, μνεία της δάφνης εντοπίζεται στην Οδύσσεια, όπου αναφέρεται ότι η σπηλιά του Κύκλωπα καλύπτεται με δάφνες, ενώ και ο Αισχύλος αναφέρει ότι με κλαδί δάφνης υψωμένο τιμώνται οι θεοί. Ο Οβίδιος αναφέρει την ύπαρξη της δάφνης στον Υμηττό και εκτός της χώρας μας, ο Πλίνιος μας πληροφορεί ότι συναντά δάφνες και αμπέλια και όλους τους καρπούς που παράγονται στην Ελλάδα, στο έθνος των Αστακανών στην περιοχή της Βακτριανής.

Ο τελευταίος, σε ένα ολόκληρο κεφάλαιο σχετικά με τη δάφνη, αναφέρει ότι η δάφνη είναι σύμβολο της ειρήνης, αφού όταν εκτείνεται ένα κλαδί της, σημαίνει ανακωχή μεταξύ εχθρών σε πόλεμο. Για τους Ρωμαίους ιδιαιτέρως, η δάφνη είναι αγγελιοφόρος ευχάριστων ειδήσεων και νίκης, συνοδεύει τις διαταγές του στρατηγού. Κλαδιά από αυτό το δέντρο κατατίθενται στην αγκαλιά του Δία κάθε φορά που μια νέα νίκη φέρνει καθολική χαρά, και αυτό όχι επειδή η δάφνη είναι πάντα πράσινη ή επειδή αντιπροσωπεύει την ειρήνη -καθώς σε αυτούς τους τομείς η ελιά θα είχε την προτεραιότητα- αλλά επειδή είναι το ωραιότερο δέντρο του Παρνασσού, ευχάριστο ακόμη και στον Απόλλωνα. Περιγράφει επίσης, ότι από όλα τα φυτά που φυτεύονται και φυλάσσονται στα σπίτια μας, αυτό είναι το μόνο που ποτέ δεν χτυπιέται από κεραυνό. Λέγεται μάλιστα ότι, όταν έπεφτε κεραυνός, ο αυτοκράτορας Τιβέριος συνήθιζε να φορεί στέφανο δάφνης για να μετριάσει τους φόβους του από τυχόν καταστρεπτικές συνέπειες. Επιπλέον, προσθέτει ότι η δάφνη και η ελιά δεν επιτρέπεται να βεβηλωθούν για κοσμικούς σκοπούς, τόσο πολύ, μάλιστα, ώστε ούτε καν για την εξευμένιση των θεών να μην ανάβεται φωτιά με αυτά σε οποιονδήποτε βωμό ή μαντείο. Και πράγματι, η ίδια η δάφνη φαίνεται να αντιδρά σε τέτοια χρήση: τρίζει στη φωτιά, εκφράζοντας, κατά κάποιον τρόπο, την αποστροφή της για την μεταχείριση αυτή. Το δε ξύλο της, όταν καταναλώνεται, είναι ευεργετικό ως φάρμακο για εσωτερικές ασθένειες και διαταραχές των τενόντων.

Στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, η δάφνη δεν τιμούνταν μόνο για την ομορφιά και τη θρησκευτική της σημασία, αλλά ήταν επίσης αφιερωμένη στον Ασκληπιό, τον θεό της Ιατρικής. Πίστευαν ότι μπορούσε να προστατεύσει τον κόσμο από κακά πνεύματα και ότι η ξήρανση ενός δέντρου δάφνης προμήνυε σοβαρές συμφορές. Στη θεραπευτική πρακτική, ο Ιπποκράτης τη χρησιμοποιούσε ως αναλγητικό μετά τον τοκετό και για διάφορα γυναικολογικά προβλήματα, ενώ το δαφνέλαιο θεωρούνταν μέσο αντιμετώπισης της στειρότητας. Ο Διοσκουρίδης συνιστούσε την κατανάλωση αφεψήματος από τα φύλλα της για παθήσεις της κύστης και της μήτρας, τους λειωμένους καρπούς της για το άσθμα και τη φυματίωση, και το χυμό τους για περιπτώσεις βαρηκοΐας και κόπωσης.

Η δάφνη είναι το μόνο από τα δέντρα που χρησιμοποιήθηκε στη λατινική γλώσσα και έδωσε όνομα σε θήλεα άτομα!.

Ο Διοσκουρίδης, παραθέτει δύο ξεχωριστά κεφάλαιο στο έργο του, τόσο για τις χρήσεις της δάφνης όσο και του δαφνέλαιου. Το αφέψημα της δάφνης, όπως περιγράφει, όταν χρησιμοποιείται σε καθιστικά λουτρά γυναικών (εγκαθίσματα), είναι κατάλληλο για τη μήτρα και την κύστη. Όταν τα φύλλα γίνουν λεία πάστα και εφαρμοστούν ως κατάπλασμα, ωφελούν στα τσιμπήματα από σφήκες και μέλισσες. Όμως, εάν καταναλωθούν από το στόμα, βαραίνουν το στομάχι και προκαλούν εμετούς. Όταν οι καρποί της δάφνης θρυμματίζονται και λειαίνονται, αναμειγνύονται με μέλι ή γλυκό κρασί και χρησιμοποιούνται ως φάρμακο κατά της φθίσης, της δύσπνοιας και των ρευματικών πόνων του θώρακα. Με τη λήψη τους μαζί με κρασί θεωρούνται αποτελεσματικοί και για τα τσιμπήματα σκορπιού, και για τη θεραπεία της λεύκης. Το εκχύλισμα των καρπών χρησιμοποιείται για την ανακούφιση των ωταλγιών. Ο φλοιός της ρίζας τους θρυμματίζει τις πέτρες (νεφρολιθίαση), και προκαλεί αποβολή εμβρύων. Το δαφνέλαιο παρασκευάζεται από τους καρπούς, κυρίως, της δάφνης, όταν είναι ώριμοι, αφού βράσουν με νερό. Από τον περιβάλλοντα φλοιό τους εκκρίνεται μια λιπαρή ουσία, την οποία είτε συλλέγουν είτε, αφού τη συνθλίψουν με τα χέρια, τη μετατρέπουν σε αλοιφή. Έχει θερμαντική, μαλακτική δράση και ανακουφίζει από την κόπωση. Είναι κατάλληλο για όλες τις παθήσεις των νεύρων, για πόνους στα αυτιά και για όσους υποφέρουν από καταρροές.

Τα φύλλα της αξιοποιούνται επίσης ως αρτύματα στη μαγειρική. Σε περιοχές με Μεσογειακό κλίμα φυτεύεται ως καλλωπιστικό φυτό. Όταν μασήσουμε τους καρπούς της δάφνης, που έχουν μια ελαφρώς πικρή και έντονη γεύση, αισθανόμαστε θερμότητα και αυξημένη παραγωγή σάλιου. Αυτό οφείλεται στο δαφνέλαιο που περιέχουν. Στην αγορά, το δαφνέλαιο κυκλοφορεί ως αιθέριο έλαιο από τα φύλλα της δάφνης, συνήθως διαλυμένο σε ελαιόλαδο. Πρόκειται για ένα από τα πιο γνωστά παραδοσιακά καλλυντικά προϊόντα, πλούσιο σε βιταμίνη Ε και λιπαρά οξέα. Προστατεύει και ενδυναμώνει τη δομή της τρίχας, τρέφει τα μαλλιά, τα δυναμώνει και τους χαρίζει λάμψη, χάρη στις μαλακτικές και ενυδατικές του ιδιότητες. Επιπλέον, θεωρείται ότι βοηθά στην πρόληψη της τριχόπτωσης.

(Σημείωση: Οι εθνοβοτανικές πληροφορίες σχετικά με τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και η εφαρμογή τους να γίνεται αποκλειστικά υπό ιατρική καθοδήγηση).