Πλάτανος ο Ανατολικός

(ύψος, φυλλόταξη, σχήμα φύλλου, ριζικό σύστημα)

Είναι ταχέως αναπτυσσόμενο και μακρόβιο, μόνοικο, φυλλοβόλλο δέντρο. Μπορεί να φτάσει τα 35 m ύψος, ενώ σχηματίζει πλούσια κόμη που μπορεί να φτάσει τα 20 με 25 m διάμετρο. Ο κορμός του έχει διάμετρο συνήθως 2 με 3 m αλλά μπορεί να γίνει αρκετά μεγαλύτερος σε μεγάλης ηλικίας δέντρα και ο φλοιός του είναι γκριζοπράσινος και απολεπίζεται κατά σημεία. Τα φύλλα του φυτού φύονται κατ’ εναλλαγήν, είναι παλαμοειδή με 5 έως 7 λοβούς και μέγεθος 10 με 20 cm σε μήκος και 12 με 25 cm σε πλάτος. Η άνω επιφάνειά τους είναι πράσινη και λεία, ενώ η κάτω πιο ανοιχτόχρωμη. Εμφανίζονται την άνοιξη, παίρνουν έντονο κόκκινο, πορτοκαλί ή κίτρινο χρώμα το φθινόπωρο και πέφτουν πριν τον χειμώνα.

(περίοδος άνθησης, άνθη, σπέρματα)

Το είδος έχει αρσενικά και θηλυκά άνθη στο ίδιο δέντρο (μόνοικο). Τα άνθη είναι μικρά, πρασινωπά και ομαδοποιούνται σε αρσενικές και θηλυκές σφαιρικές κεφαλωτές ταξιανθίες, οι οποίες εμφανίζονται μαζί με τα φύλλα την άνοιξη. Οι καρποί είναι σφαιρικές ταξιανθίες διαμέτρου 2 έως 3 cm και εμφανίζονται σε ομάδες 2 έως 6 καρπών ανά μίσχο, και παραμένουν στο δέντρο κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Τα σπέρματα είναι μικρά τριχωτά αχαίνια που διασπείρονται από τον άνεμο και το νερό και ωριμάζουν από το φθινόπωρο έως τον χειμώνα. Το είδος αναπαράγεται με τη φύτρωση των σπερμάτων του αλλά μπορεί να αναπαράγεται και αγενώς, από παραφυάδες ή βλαστούς που εκφύονται από τον κορμό ή τις ρίζες, ιδιαίτερα μετά από τραυματισμούς.

Τα περισσότερα ελληνικά χωριά έχουν ένα ή περισσότερα πλατάνια στην κεντρική πλατεία, όπου, συνήθως, υπήρχαν και πηγές. Πολλά από αυτά έχουν μεγάλα κοιλώματα και μερικές φορές φωτίζονται και αναδεικνύονται ως αξιοθέατα.

Η φυσική του κατανομή εκτείνεται από τη Νοτιοανατολική Ευρώπη και τη Μεσόγειο μέχρι τη Μικρά Ασία, τον Καύκασο και το Ιράν. Παλαιοντολογικά δεδομένα δείχνουν ότι οι πρόγονοι του γένους Platanus εμφανίστηκαν ήδη από την Κρητιδική περίοδο (145-66 εκ. χρόνια πρν), όταν η οικογένεια είχε πολύ ευρύτερη γεωγραφική εξάπλωση και μεγαλύτερη ποικιλότητα ειδών. Η σύγχρονη εξελικτική γραμμή του P. orientalis πιθανότατα διαμορφώθηκε κατά το Μειόκαινο (23-5,3 εκ. χρόνια πριν), ενώ απολιθώματα φύλλων υποδεικνύουν ότι οι πρόγονοί του μετανάστευσαν από τη δυτική Βόρεια Αμερική προς την Ευρασία μέσω της περιοχής της Βερίγγειας και της Κεντρικής Ασίας. Με την πάροδο του χρόνου, οι μορφολογικοί χαρακτήρες των φύλλων εξελίχθηκαν σταδιακά προς τη μορφή που εμφανίζει το σύγχρονο είδος. Σήμερα ο πλάτανος θεωρείται κατάλοιπο της χλωρίδας του Τριτογενούς της Μεσογείου και η εξάπλωσή του έχει επηρεαστεί τόσο από φυσικούς κλιματικούς παράγοντες όσο και από την ανθρώπινη καλλιέργεια, καθώς το είδος φυτευόταν ήδη από την αρχαιότητα για σκιά και καλλωπιστικούς σκοπούς.

Το πλατάνι κατείχε εξέχουσα θέση μεταξύ των ιερών φυτών της αρχαιότητας, καθώς το πλούσιο φύλλωμά του σήμαινε την παρουσία νερού και προσέφερε δροσιά στους περαστικούς, μιας και το δέντρο χρειάζεται άφθονο νερό και υγρασία για να επιβιώσει. Οι αρχαίοι Έλληνες, το θεωρούσαν θείο δώρο· ο Πλίνιος αναφέρει πως στη Σικελία οι άνθρωποι το πότιζαν με κρασί και πλήρωναν για να καθίσουν κάτω από τη σκιά του. Ο Παυσανίας σημειώνει ότι το δάσος της Άλτεως, στην αρχαία Ολυμπία, στους πρόποδες του Κρονίου Λόφου ανάμεσα στους ποταμούς Αλφειό και Κλαδέο, ήταν γνωστό για τα πολυάριθμα πλατάνια του, ενώ πλατάνια στόλιζαν και την Ακαδημία του Πλάτωνα στην Αθήνα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι στο ιερό του Δία Στρατίου στα Λάβρανδα (Καρία, σημ. Τουρκία) υπήρχε εκτεταμένο άλσος από πλατάνους όπου τελούνταν θυσίες προς τον θεό.

Ο Θεόφραστος περιγράφει τον πλάτανο ως ένα δέντρο εξαιρετικά ανθεκτικό και προσαρμοστικό, με μέρος του κορμού του να βρίσκεται κάτω από το νερό, αλλά το υπόλοιπο σώμα να είναι εξ ολοκλήρου πάνω από αυτό. Μάλιστα, αναφέρει ακόμη και την ανάπτυξη ενός πλάτανου μέσα σε χάλκινο δοχείο, ως παράδειγμα της προσαρμοστικότητας και της αναπαραγωγής του από τα σπέρματα. Διαθέτει εκτεταμένο και ισχυρό ριζικό σύστημα, το οποίο του επιτρέπει να απορροφά νερό από μεγάλες αποστάσεις και να σταθεροποιείται στο έδαφος, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον πλάτανο στο Λύκειο της Αθήνας, «ο οποίος αν και ακόμη νεαρός, άπλωσε τις ρίζες του σε απόσταση τριάντα τριών πήχεων, έχοντας και χώρο και τροφή». Ο Πλίνιος προσθέτει ότι το πυκνό φύλλωμα των πλατάνων συγκρατεί μεγάλες ποσότητες αέρα και συχνά απαιτεί κλάδεμα, ενώ αναφέρει επίσης ότι ορισμένοι πλάτανοι μπορούσαν να φτάσουν σε εντυπωσιακές διαστάσεις ή να αναγεννηθούν ακόμη και μετά από σοβαρή καταστροφή του κορμού τους! Τέλος, ο πλάτανος εμφανίζεται ακόμη και ως σύμβολο πλούτου και πολυτέλειας. Ο Ξενοφών αναφέρεται ειρωνικά στον περίφημο «χρυσό πλάτανο» των Περσών βασιλέων, σημειώνοντας ότι η φήμη του ήταν μεγαλύτερη από το πραγματικό του μέγεθος!

Στην ελληνική μυθολογία, ο πλάτανος συνδεόταν με τον Δία και τον γάμο του με την Ευρώπη. Ο Θεόφραστος αναφέρει ότι στη Γόρτυνα της Κρήτης, κάτω από τη σκιά ενός πλατάνου, έγινε ο θεϊκός γάμος τους, και από τότε αυτό το δέντρο δεν χάνει ποτέ τα φύλλα του. Ο μύθος αυτός απεικονίστηκε και σε νομίσματα της αρχαίας Γόρτυνας. Στην Κρήτη υπάρχουν ακόμη λίγα “αείφυλλα” πλατάνια (Platanus orientalis var. cretica, Dode κατά Καββάδα και Διαπούλη), πιθανώς ως αποτέλεσμα αρχαίας μετάλλαξης. Αυτήν τη μετάλλαξη είχαν παρατηρήσει οι αρχαίοι και την απέδωσαν στον μύθο που αναφέρθηκε. Επιπλέον, η λαϊκή παράδοση διατηρεί επίσης ιστορίες για θαυματουργικά πλατάνια, όπως η ιστορία του Αγίου Ιωάννη που κρύφτηκε σε κουφάλα πλατάνου για να αποφύγει ληστές από τότε λέγεται ότι το δέντρο δεν χάνει τα φύλλα του. Έχουν βρεθεί 56 πλάτανοι στην Κρήτη της συγκεκριμένης ποικιλίας και μάλιστα ο ένας είναι στη Γόρτυνα, στο ίδιο μέρος που αναφέρθηκε από τον Θεόφραστο. Το πλατάνι είναι υπεραιωνόβιο δέντρο, χαρακτηριστικό που αντικατοπτρίζεται και στις αρχαίες μαρτυρίες. Ο Παυσανίας αναφέρει ένα τεράστιο δέντρο στον αρκαδικό Ορχομενό το οποίο σύμφωνα με την παράδοση, φύτεψε ο Μενέλαος κατά τη συγκέντρωση στρατού πριν την αναχώρηση για τον Τρωικό Πόλεμο. Σκεπτόμενοι ότι ο Παυσανίας έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και ότι ο Τρωικός πόλεμος χρονολογείται μεταξύ τα τέλη του 12ου και τις αρχές του 13ου αιώνα π.Χ., τότε ο πλάτανος για τον οποίο έγραψε ο Παυσανίας θα έπρεπε να είναι τουλάχιστον 1.300 ετών! Επίσης, αναφέρει και δάση πλατάνων στις Φαρές (η περιοχή αυτή σήμερα εντοπίζεται ανατολικά από την Πάτρα, στη νότια όχθη του ποταμού Πείρου), στα οποία ο πελώριος κούφιος κορμός τους, έδινε την δυνατότητα στους ανθρώπους της εποχής να κατοικήσουν στο εσωτερικό τους. Ο Ηρόδοτος μάλιστα, αναφέρει ότι ακόμη και ο Ξέρξης εντυπωσιάστηκε από έναν πλάτανο στην κοιλάδα του Λυδικού Μαιάνδρου, και διέταξε τους πιο έμπιστους και σκληροτράχηλους στρατιώτες του, τους “Αθάνατους’’ να τον στολίσουν με χρυσάφι και να τον διαφυλάσσουν. Στην κλασική γραμματεία η παρουσία του δέντρου αποτελεί συνώνυμο συχνά ως τόπος δροσιάς και ανάπαυσης. Στον διάλογο “Φαίδρος” του Πλάτωνος, ο Σωκράτης περιγράφει ένα ειδυλλιακό τοπίο με έναν μεγάλο πλάτανο και μια ιτιά που προσφέρουν πυκνή σκιά δίπλα σε μια δροσερή πηγή, δημιουργώντας έναν ευχάριστο χώρο για συζήτηση και φιλοσοφικό στοχασμό. Η εικόνα αυτή επηρέασε μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως τον Κικέρωνα, ο οποίος αναφέρεται στον πλάτανο ως τόπο συνάντησης και συζήτησης, συνδέοντάς τον με τη φιλοσοφική παράδοση του Σωκράτη και του Πλάτωνα. Αντίστοιχα, σε μεταγενέστερα ποιητικά κείμενα και επιγράμματα της Ελληνικής Ανθολογίας ο πλάτανος παρουσιάζεται ως ιδανικός τόπος ανάπαυσης, όπου οι άνθρωποι βρίσκουν σκιά και δροσιά ή όπου οι ποιμένες παίζουν αυλό και οι ερωτευμένοι καταφεύγουν κάτω από το πυκνό φύλλωμά του. Ο Βιτρούβιος προτείνει τη φύτευση πλατάνων σε γυμνάσια και περιπάτους, ώστε να δημιουργούνται σκιεροί χώροι άσκησης και ανάπαυσης. Αντίστοιχα, ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Κίμων φύτεψε πλατάνους στην Αγορά της Αθήνας και μετέτρεψε την Ακαδημία σε δροσερό άλσος με σκιερούς περιπάτους. Φημισμένα δέντρα αποτελούν ο πλάτανος του Ιπποκράτη στην Κω, κάτω από τον οποίο ο Ιπποκράτης δίδαξε την επιστήμη της ιατρικής, οι πλάτανοι που αναφέρει ο Πλίνιος στο νησί του Διομήδη (στον Βερίγγειο πορθμό), καθώς και ο Πλάτανος της Ακαδημίας των Αθηνών, ο οποίος είχε ύψος 15 μέτρα· το ιερό άλσος πλατάνων της Ακαδημίας, έξω από την Αθήνα, ήταν ο χώρος άσκησης της περιπατητικής φιλοσοφίας.

Στο Ιράν πολλά δέντρα ιστορικής σημασίας έχουν καταχωρηθεί ως πολιτιστική κληρονομιά, όπως ο πλάτανος στο Osku, που εκτιμάται ότι ξεπερνά την ηλικία των 1.200 ετών.

Τα κλαδιά και οι ρίζες του πλάτανου έχουν χρησιμοποιηθεί για τη χρώση υφασμάτων. Στην επιπλοποιία, χρησιμοποιείται για τη δημιουργία επίπλων εσωτερικού χώρου, ενώ το ξύλο χρησιμοποιείται επίσης για την παραγωγή χαρτοπολτού και χαρτιού. Η πιο κοινή χρήση του είδους είναι ως καλλωπιστικό, γεγονός που έχει οδηγήσει στην διάδοσή του σε εύκρατες περιοχές. Η σκιά της κόμης του και η δροσιά που παρέχει είναι επιθυμητή την καλοκαιρινή περίοδο. Επίσης, έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί για τη βελτίωση του αστικού περιβάλλοντος καθώς είναι ανθεκτικό στην ατμοσφαιρική ρύπανση.

Ο πλάτανος αποτελεί δέντρο με σημαντική εθνοβοτανική και φαρμακευτική αξία. Ο Διοσκουρίδης, αποδίδει στα τρυφερά φύλλα του δέντρου καταπραϋντική δράση, σημειώνοντας ότι όταν εμβαπτίζονται σε οίνο και χρησιμοποιούνται ως κατάπλασμα, συμβάλλουν στην ανάσχεση των οφθαλμικών εκκρίσεων (ρευμάτων), καθώς και στην υποχώρηση οιδημάτων και φλεγμονών. Παράλληλα, ο φλοιός του πλατάνου, μετά από βρασμό με ξίδι προτείνεται ως διάλυμα για στοματικές πλύσεις με σκοπό την ανακούφιση από τον οδοντικό πόνο. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στους καρπούς («σφαιρία»), οι οποίοι, όταν καταναλώνονται χλωροί μαζί με οίνο, λειτουργούν ως αντίδοτο σε δαγκώματα ερπετών, ενώ σε ανάμειξη με λίπος χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία εγκαυμάτων. Τέλος, επισημαίνεικαι τη βλαπτική φύση του χνουδιού των φύλλων και των καρπών, προειδοποιώντας ότι η επαφή του με την ακοή ή την όραση μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες.

Στην παραδοσιακή ιατρική της Περσίας και άλλων χωρών της Ανατολής αναφερόταν επίσης ως αναλγητικό και αντιφλεγμονώδες μέσο, ιδιαίτερα για πόνους στα γόνατα και στις αρθρώσεις. Τα φύλλα του περιέχουν βιοδραστικές ενώσεις όπως φλαβονοειδή, ταννίνες, προανθοκυανιδίνες, καφεϊκό οξύ και παράγωγα φυτολών, οι οποίες σχετίζονται με αντιφλεγμονώδεις, αναλγητικές και πιθανώς αντιελκωτικές ιδιότητες. Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι εκχυλίσματα των φύλλων εμφανίζουν σημαντική αντιφλεγμονώδη και αναλγητική δράση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις παρουσιάζουν μικρότερο κίνδυνο γαστρεντερικών παρενεργειών σε σύγκριση με συμβατικά φάρμακα. Παράλληλα, σε ορισμένες περιοχές χρησιμοποιούνται και ως αφέψημα (τσάι) για την ανακούφιση από πόνους των αρθρώσεων, αν και η αποτελεσματικότητα αυτής της χρήσης δεν έχει επιβεβαιωθεί πλήρως από επιστημονικές μελέτες.

(Σημείωση: Οι εθνοβοτανικές πληροφορίες σχετικά με τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή και η εφαρμογή τους να γίνεται αποκλειστικά υπό ιατρική καθοδήγηση).